خوش آمدید مهمان گرامی! (وروددرخواست عضویت)
لا اله الا الله الحلیم الکریم لااله الا الله العلی العظیم
سبحان الله رب السماوات السبع و رب الارضین السبع
و ما فیهن و ما بینهن و رب العرش العظیم و الحمدلله رب العالمین
كاربر گرامی : جهت دسترسی سریع به امكانات انجمن ، بخش دانلود و گالری از تابلوی زیر استفاده فرمائید
logo
 

 


ارسال مطلب 
 
امتیاز این مطلب
  • 1 رای - 5 میانگین
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
مقدمه حضرت علامه حسن زاده آملی بر کتاب انیس الموحدین
۱۳۹۰-۴-۱۲
مطلب: #1
مقدمه حضرت علامه حسن زاده آملی بر کتاب انیس الموحدین
بسم الله الرحمن الرحیم

[تصویر: 0060-1.jpg]


مقدمه از استاد علامه حسن حسن زاده آملى بر کتاب کتاب انيس الموحدين
که شرحى مختصر پيرامون زندگانى مولف است و بقلم : استاد علامه حسن حسن زاده آملى


کتاب انيس الموحدين
تأليف حكيم متأله علامه متبحر محقق مولى محمد مهدى نراقى ( ره ) تصحيح و پاورقى از آية الله شهيد قاضى طباطبائى ( ره )

همینک این مقدمه تقدیم حضور علاقمندان می گردد :

بسمه تعالى و له الحمد
طود علم و تحقيق , استاد الكل فى الكل , علامه مولى مهدى يا محمد مهدى بن ابى ذربن حاج محمد نراقى ـ قدس سره ـ يكى از نوابغ دهر و جامع كليه فنون علوم , و در هر فن مرد يك فن , و دائرة المعارفى ناطق , و كتابخانه بزرگى حتى و متحرك بود .
بى شك آن جناب در تبحر و تمهر به جميع علوم عقلى و نقلى حتى در ادبيات و رياضيات عاليه در عداد طراز اول از اكابر علماى اسلام , و در اتصاف به فضائل اخلاقى و ملكات ملكوتى از نوادر روزگار است . حضرتش صاحب تصانيف فائقة و تاليفات لائقة در علوم گوناگون است . در كاشان و اصفهان و عتبات عاليه عراق در نزد اعاظمى چون ملا اسماعيل خواجوئى و ملا محمد جعفر بيدگلى و آقا محمد باقر وحيد بهبهانى و غيرهم كسب معارف كرده است و از كسانى است كه در ذكر فضائل تثنى اليهم الخناصر .
در آغاز چند كتاب از مصنفات آن جناب را كه ديده ايم خود را مهدى بن ابى ذر نراقى نام برده است , ولى نجل جليل از مرحوم مولى احمد نراقى صاحب مستند الشيعة او را محمد مهدى نام برده است چنانكه در اول خزائن گويد : و بعد بقول المحتاج الى عفو ربه الباقى احمد بن محمد مهدى النراقى .
و همچنين در اول عوائد و سيف الامة و معراج السعادة و غيرها . لكن در ابتداى مستند الشيعه چاپ سنگى كه همين يك چاپ شده است چنين آمده است : و بعد يقول المحتاج الى عفو ربه الباقى احمد بن محمد بن مهدى بن ابى ذر النراقى , كه به يقين ابن دوم از سهو قلم ناسخ است .
علامه محقق ملا مهدى نراقى را نراقى اول , و خلف صالحش ملا احمد فاضل نراقى را نراقى ثانى گويند و از هر دو تعبير به نراقيان مى شود , و مثل صاحب جواهر از مولى مهدى نراقى تعبير به فاضل نراقى مى كند . وقتى در محضر مبارك حضرت استاد علامه طباطبائى صاحب تفسير الميزان تشرف داشتم كه از نراقيان سخن بميان آمد , فرمودند : نراقيان هر دو از علماى بزرگ اسلام و ناشناخته اند .
ملا احمد نراقى در مستند بسيار از والدش نقل آراء فقهى مى نمايد و بدان استناد مى جويد و اعتماد مى كند مثلا در آخر قبله آن گويد : لو اختلف المجتهدون فى القبلة فالمشهور عدم جواز ابتمام بعضهم بعضا مع توجه كل منهم الى ما اجتهد لاعتقاد كل بطلان صلوة الاخر , و قيل بالصحب و اختاره والدى ـ ره ـ فى مد و هو الاصح لمنع اعتقاد كل بطلان صلوة الاخر بل يعتقد صحتها له و ان اعتقد خطائه فى القبلة و هو غير مؤثر فى البطلان لعمومات جواز الاقتداء يمن يصح صلوته .
كلمه (( مد )) در عبارت مستند اشاره به كتاب معتمد نراقى اول است . عمده تحصيلات فاضل نراقى يعنى ملا احمد در نزد پدرش ملا مهدى نراقى بوده است و برخى از تاليفات ملا احمد بن مضمون : (( الولد سر أبيه )) به اقتفاى پدرش ملا مهدى نراقى است . مثلا پدر در فقه معتمد مى نويسد و پسر مستند , پدر تجريد الاصول در علم اصول مى نويسد و پسر شرحى مبسوط بر آن در هفت مجلد مى نويسد ( الذريعه , صفحه 350 , ج 130 ) , پدر در علم اخلاق جامع السعادات به عربى مى نويسد و پسر معراج السعادة ترجمه آن به فارسى با بعضى از زيادات , پدر ديوان اشعار به نام طائر قدسى دارد و پسر به نام طاقديس , پدر مشكلات العلوم مى نويسد و پسر خزائن و آنرا تابع (( مشكلات )) قرار داده است به بيانى كه در اول (( خزائن )) ذكر كرده است . اين دو كتاب مشكلات و خزائن هر يك چون كشكول علامه شيخ بهائى , سفينه اى حامل مثقلات از مطالب متنوعه و امتعه ممتعه در هر باب اند . (( مشكلات )) امتن از (( خزائن )) و (( خزائن )) املح از آنست . اينجانب حسن حسن زاده آملى خزائن را يك دوره تصحيح نموده است و بر آن مقدمه و تعليقاتى نگاشته است كه در سنه هزار و سيصد و هشتاد هجرى قمرى يعنى بيست و سه سال پيش از اين در تهران به طبع رسيده است , و در مشكلات نيز تا حدى كار كرده است و زحمت كشيده است اميد است كه آن نيز با تصحيح كامل و تعليقاتى در حل مشكلات مطبوع گردد . كلمات بعضى از صاحبان تراجم و تذكره ها را به اجمال و اختصار در معرفى آنجناب نقل مى نمائيم :
صاحب روضات فرمايد ( ص 647 ) :
(( العالم البارع و الفاضل الجامع قدوة خيل اهل العلم بفهمه الاشراقى مولانا مهدى بن أبى ذر الكاشانى النراقى از اركان علماى متاخرين ما و از اعيان فضلاى متبحرين ما است , در اكثر فنون علم و كمال صاحب تصنيف است , در فقه و حكمت و اصول و اعداد و اشكال مسلم بوده است . )) آنگاه كتابهائى از مصنفات وى را برشمرد و بعد از آن گفت : (( ولد اجل افضل امجد و مولى احمد نراقى نبذى از مراتب كمالاتش را در اجازه اى كه به بعضى از اعاظم معاصرينش نوشته است اشارت نموده است و آن اجازه به خط مباركش در نزد ما موجود است كه سلسلهء مشايخ اجازه روائى خود را با القاب حاكى از مقامات علمى و عملى آنان نام برده است كه مشايخ اجازهء روائى والد او نراقى اول نيز دانسته مى شود , به اين صورت :
فمنها ما أخبرنى به قراءة و سماعا و اجازة والدى و استادى و من اليه فى جميع العلوم العقلية و النقلية استنادى كاشف قواعد الاسلام و حلال معاقد الأحكام , ترجمان الحكماء و المتألهين و لسان الفقهاء و المتكلمين الامام الهمام و البحر القمقام , اليم الزاخر و السحاب الماطر , الراقى فى نفائس الفنون الى أعلى المراقى , مولانا محمد مهدى بن ابى ذر النراقى مولدا , و الكاشانى مسكنا , و النجفى التجاء و مدفنا قدس الله سبحانه فسيح تربته و أسكنه بحبوحة جنته عن مشايخه الفضلاء النبلاء العظماء :
أولهم : العلامه , الثانى : مولانا محمد باقر البهبهانى , و ثانيهم : المحدث الفاضل و الفقيه الكامل الشيخ يوسف بن احمد بن ابراهيم البحرانى , و ثالثهم : النحرير المحقق و الفقيه الجامع المدقق محمد بن محمد زمان الكاشانى و رابعهم : الفقيه الورع الاوحدى الشيخ محمد مهدى بن الشيخ بهاءالدين الفتونى العاملى و خامسهم : اعجوبة الزمان العالم الربانى مولانا محمد اسماعيل بن محمد حسين المازندرانى و سادسهم : العالم المؤيد جامع المعقول و المنقول مولانا محمد مهدى الهرندى . )) بعد از آن صاحب روضات گويد كه مراد از محمد اسماعيل مازندرانى مولينا اسماعيل خواجوئى است . و ديگر اين گفته است از كسانى كه در بعضى از مراتب معقول در محضر مولى مهدى نراقى قرائت كرده اند صاحب مطالع الانوار و تحفة الابرار و ديگر صاحب اشارات و منهاج است . مرحوم محمد معصوم شيرازى در طرائق الحقائق فرمايد :
(( العلامة النراقى مولانا محمد مهدى طاب ثراه از افاضل حكماى مجتهدين متأخرين است , احوالات آن جناب و كتب مصنفه حضرتش در رجال علماء مشروح است . ))
مرحوم حاج زين العابدين شيروانى در بستان السياحه گويد : (( نراق بروزن عراق قريه ايست قصبه مانند و محلى است خاطر پسند از توابع كاشان در دامن كوه اتفاق افتاده , سه طرفش فى الجمله گرفته و سمت مغربش به غايت گشاده است و مردمش شيعى مذهب و مولانا مهدى صاحب تصانيف مفيده از آنجا بوده است . ))
و مرحوم ملا حبيب الله كاشانى در لباب الالقاب فى القاب الاطياب فرمايد :
(( عارج به اعلى المراقى حاج ملا مهدى بن ابى ذر بن حاج محمد نراقى , عالمى عيلوم و محققى مدقق و استاد الكل فى الكل و جامع جميع علوم عقليه و ماهر حاذق در علوم شرعيه بود .
كاشف اسرار دقائقى بود كه قبل از وى بر آنها اطلاع حاصل نكرده اند , و مبين قواعد حقائقى بود كه جز وى آنها را پيش نياورده اند . اگر كسى او را بحرالعلوم حقيقى بگويد مجاز نگفته است بلكه به حقيقت سخن گفته است . و اگر قائلى وى را علامه خواند استحقاق ملامت ندارد . بعضى از افاضل وى را خاتم الحكماء و المجتهدين لقب داده است و اين لقبى است كه در جاى خود قرار گرفته است .
در رياضيات و حكمت سى سال در اصفهان در محضر ملا اسماعيل خواجوئى تلمذ كرده است , و در شرعيات مدتى مديد در نزد وحيد بهبهانى . حكايات مشقات آن جناب در تحصيل و تحمل فقر وفاقه و صبر بر حوادث و نوائب روزگار و رياضتها و عبادات او مشهور است . به خط فرزند وى مولى احمد نراقى خوانده ام كه عمده تحصيل پدرش ملا محمد مهدى نراقى در اصفهان در نزد مشايخ بزرگ ملا اسماعيل خواجوئى و حاج شيخ محمد و مولانا مهدى هرندى و ميرزا نصر بوده است و قسمتى از حديث را در نزد شيخ اجل شيخ يوسف صاحب حدائق قرائت كرده است , و صاحب حدائق و آقا محمد باقر بهبهانى از مشايخ اجازه و قرائت او هستند . ))
و سپس مصنفات وى را به خط فرزند ياد شده اش فاضل نراقى نام برده است و بعد از آن گفت :
(( وفات او در سنه هزار دويست و نه هجرى بوده است و به خط فرزندش فاضل نراقى ديده ام كه فرموده كه عمر شريف آن جناب تقريبا شصت سال بوده است و تربت او در نجف اشرف است . ( نقل به ترجمه ) )) مرحوم مدرس تبريزى در ريحانه فرمايد :
(( حاج ملا مهدى يا محمد مهدى بن ابى ذر نراقى الولادة , كاشانى المسكن , نجفى المدفن , از فحول فقهاى اماميه و متبحرين علماى اثنا عشريه مى باشد كه فقيه اصولى حكيم متكلم اعدادى اخلاقى , جامع علوم عقليه و نقليه بوده , و در كلمات بعضى از اجله به خاتم المجتهدين و لسان الفقهاء و المتكلمين و ترجمان الحكماء و المتالهين و نظائر اينها موصوف است . در حساب و هندسه و رياضى و هيأت و علوم ادبيه خصوصا معانى و بيان يد طولائى داشت . سى سال به ملا اسماعيل خواجوئى تلمذ نمود . بعد از فارغ التحصيلى به ايران مراجعت و در كاشان توقف نمود و به بركت وجود شريفش آن شهر دار العلم و دار التحصيل و مجمع علما شد و جمعى از اعلام آنجا ظهور يافتند . ))
فاضل نراقى ملا احمد در خزائن ( ص 243 ) فرمايد :
(( با والد ماجد علامه طود علم و تحقيق ـ رحمة الله عليه ـ در سنه هزار و دويست پنجاه از هجرت نبويه به زيارت عتبات عاليات تشرف يافتم و چون از مشهدين مشرف نجف و كربلائ برگشتيم در مقابر قريش چند روزى مكث كرده ايم , قاضى بغداد دو لغز كه از نتائج طبع او بود براى والدم فرستاد و حل آن دو را از او طلب كرد , آنگاه هر دو لغز و جواب والدش را نقل كرده است . ))
تبصره : جناب علامه مولى مهدى نراقى را فرزندى همنام او است كه آن جناب نيز از اعاظم علماى اماميه بوده است , صاحب لباب ياد شده گويد :
(( حاج ملا مهدى بن حاج ملا مهدى بن ابى ذر نراقى برادر فاضل نراقى ( ملا احمد ) , به اسم پدرش ناميده شد زيرا كه بعد از وفاتش در سنه 1209 هـ ق متولد شده است . آن جناب عيلوم مفضال و فقيه نبيه و مجتهد جواد بذال , جامع شرائط فتوى و اجتهاد , حاوى مراتب حسن اخلاق و سداد بود . اگر علم اصول نام برده شود او اصل اصيل است , و اگر علم فقه ذكر شود او فقيه جليل است . او را مصنفاتى است از آن جمله : كتاب تنقيح الاصول در دو مجلد , و شرح بر ارشاد علامه حلى به نام مقاصد عليه . در سنه 1268 هـ ق وفات نموده است , و جنازه او از كاشان به قم انتقال داده شد و در قرب بقعه ابن بابويه مقبره او معروف است . وى از برادرش فاضل نراقى و از وحيد بهبهانى و از شيخ جعفر صاحب كشف الغطاء و از سيد جواد عاملى مجاز بوده است و صورت قسمتى از اجازه سيد جواد عاملى اين است : و كان ممن جد فى الطلب و بذل الجهد فى هذا المطلب و فاز بسعادتى العلم و العمل و حاز منهما الخط الأوفر العالم الفاضل و الفقيه الدقيق الكامل ذوالفطنة الوقادة و القريحة النقادة , صاحب الصفات القدسية و الاخلاق الملكوتية جناب الأجل الاكرم الملا مهدى المكرم ابن اعلم العلماء و افضل الفضلاء وحيد زمانه و فريد اوانه الملا مهدى النراقى وفقه الله للعروج الى معارج العلماء و الوصول الى اقصى مدارج العرفاء . . . )) و همچنين صاحب لباب مذكور جمعى از اولاد و احفاد علامه محقق نراقى را نام برد كه همه از اكابر دين و فائز به منقبتين علم و عمل و از مراجع بزرگ بوده اند .
در حاشيه روضات آمده است كه وفات علامه محقق مولى مهدى نراقى اول , در شب هشتم شعبان هزار و دويست و نه هجرى قمرى بوده است ـ رضوان الله تعالى ـ .
در حقيقت معرف هر كس آثار و آيات وجودى اوست كه هر اثر معرف دارائى مؤثر خود است , جناب مولى مهدى نراقى اول را بايد از تراث علمى او شناخت . متأسفانه اين عالم بزرگ اسلامى به مشكلات العلوم و جامع السعادات شناخته شده با اينكه همه مصنفاتش گرانقدر و ارزشمند و حاكى از عظمت و مجد تحقيقات علمى و فكرى او است . برخى از آنها بطبع رسيده است و اميد است كه از همت والاى دانشمندان دانش پرور , آثار قلمى ديگر آن جناب نيز در معرض استفاده اهل علم قرار گيرند . آثار قلمى آن جناب :
1 ـ معتمد الشيعة فى احكام الشريعة .
2 ـ لوامع الاحكام فى فقه شريعة الاسلام .فاضل نراقى مرحوم ملا احمد در مستند الشيعه و عوائد الايام از اين دو تأليف پدرش بسيار نقل مى كند .
3 ـ التحفة الرضوية فى المسائل الدينية .
4 ـ التجريد فى اصول الفقه , در ايران چاپ شده است به نقل از ريحانه مدرس .
5 ـ كتاب فارسى در اصول الدين به نام انيس الموحدين كه كتاب حاضر است .
6 ـ انيس التاجرين كه همان انيس التجار معروف است و چاپ شده است .
7 ـ مشكلات العلوم كه چاپ شده است .
8 ـ جامع السعادات , كه مكرر چاپ شده است .
9 ـ رساله اى در عبادات .
10 ـ رساله اى در مناسك حج كه به نام انيس الحجاج است .
11 - رساله اى در علم حساب .
12 ـ محرق القلوب در مصائب اهل بيت عليهم السلام . اين چند كتاب ياد شده را صاحب روضات نام برده است .
13 ـ كتاب اللوامع : لوامع الاحكام فى فقه شريعة الاسلام .
14 ـ انيس المجتهدين .
15 ـ جامع الافكار در حكمت .
16 ـ رساله فارسى در علم عقود انامل .
17 ـ الشهاب الثاقب فى الرد على بعض معاصريه من العامة . (( شهاب ثاقب )) در امامت است كه در رد رساله فاضل نجارى نوشته است .
18 ـ معراج السماء فى الهيأة .
19 ـ جامعة الاصول فى الاصول .
20 ـ انيس الحكماء در معقول .
21 ـ اللمعة , مختصر (( اللمعات العرشية فى الحكمة الالهيه )) است . كه به نام اللمعة الالهيه است و بطبع رسيده است .
22 ـ اللمعات العرشية فى الحكمة الالهية , كه (( اللمعات العرشية فى حكمة الاشراق )) است .
23 ـ المستقصى فى علم الهيأة .
24 ـ المحصل فى علم الهيأة ايضا .
25 ـ توضيح الاشكال , تحرير اصول اقليدس .
26 ـ شرح شفاء كه شرح الهيات (( شفاء )) است .
27 ـ الكلمات الوجيزة , كه مختصر اللمعة الالهيه است و با آن بچاپ رسيده است .
اين چند كتاب نام برده را از لباب الالقاب مرحوم آخوند ملا حبيب الله كاشانى نقل كرده ايم كه آنها را با بعضى از مصنفات ياد شده از روضات را به خط خلف صالحش فاضل نراقى ملا احمد نقل كرده است .
جامع الافكار همانست كه مرحوم مدرس در ريحانه به اسم (( جامع الأفكار و ناقد الانظار فى اثبات الواجب و صفاته الثبوتية و السلبية )) نام مى برد , و گفته است كه آن بزرگترين كتابى است كه در اين موضوع نگارش يافته است .
راقم در حدود بيست و پنج سال پيش از اين , نسخه اى از (( تحرير اصول اقليدس )) كه در حدود نصف اول آن بود در يكى از كتاب فروشيهاى تهران ديده است كه مكنت ابتياع آن را نداشت . اين تحرير به قلم نراقى بود ولى در خاطر ندارم كه آيا تحرير علامه محقق مرحوم مولى مهدى نراقى بود , يا تحرير نجل جليل او مرحوم فاضل ملا احمد نراقى و لكن در صفحه شانزدهم مقدمه لمعه الهيه و كلمات وجيزه آمده است كه : كتاب توضيح الاشكال فى شرح تحرير اقليدس الصورى فى الهندسة و قد شرحه الى لمقاله السابعة بالفارسية يقرب من سنة عشر الف بيت .
28 ـ المناسك المكيه فى مسائل الحج كه غير از انيس الحجاج است .
29 ـ رسالة صلوة الجمعة .
30 - رسالة فى الاجماع .
31 ـ شرح تحرير اكرثاوذوسيوس .
32 ـ جامع المواعظ .
33 ـ رسالة نخبة البيان فى علم المعانى و البيان .
اين چند رساله را از مقدمه جامع السعادات چاپ نجف نقل كرده ايم . نخبة البيان رساله اى است در وجوه تشبيه و استعارات و محسنات بديعيه كه بطبع رسيده است . در مقدمه قرة العيون ( ص 43 ) و لمعه الهية ( ص 43 ) كه يك مقاله به قلم حفيد محترم علامه نراقى آقاى حسن نراقى در مقدمه دو كتاب ياد شده مكرر طبع شده است و نيز در مقدمه نخبة البيان بقلم مشار اليه يكى از مؤلفات علامه مولا مهدى نراقى اول به نام تحرير اكرثاوذوسيوس آمده است , و در مقدمه معراج السعاده چنانكه نقل كرده ايم شرح تحرير اكرثاوذوسيوس آمده است .
تحرير اكرثاوذوسيوس معروف درسى كه در حوزه هاى علميه تدريس مى شود بقلم محقق خواجه نصيرالدين طوسى است چنانكه اكثر كتب رياضى خواجه از تحرير اصول اقليدس تا تحرير مجسطى بطلميوس بصورت تحرير است , (( تحرير اكرثاوذوسيوس )) در ترتيب دروس رياضى حوزه ها در رتبه دوم قرار گرفته است يعنى پس از (( تحرير اصول اقليدس )) , (( تحرير اكرثاوذوسيوس )) خوانده مى شود . و اين جانب در حوزه علميه قم يكدوره كامل به تدريس آن توفيق يافت و نسخه هاى متعدد از آن تحصيل كرده است و نسخه اى از آن را با مقابله دقيق در اثناى تدريس بتصحيح كامل در تصرف دارد و يك دوره بر آن تعليقات و حواشى دارد .
غرض اين كه (( شرح تحرير اكرثاوذوسيوس )) غير از (( تحرير اكرثاوذوسيوس )) است . معنى عبارت اول اين است كه تحرير خواجه را بر اكرثاوذوسيوس شرح كرده است , و معنى عبارت دوم اين است كه مثل تحرير اصول اقليدس آن را دوباره تحرير كرده است يعنى تحرير ديگرى غير از تحرير خواجه . ممكن است كه هر دو كار را كرده باشد و يا اين كه تحرير او بمنزله شرح تحرير خواجه است ؟ ولى به قلم جناب ملا احمد فاضل نراقى تحرير اكرثاوذوسيوس ضبط شده است و اين اصح و اضبط است كه هم خود آن جناب اهل فن بود و هم اين كه اهل البيت أدرى بما فيه ( ص 12 مقدمه قرة العيون ) .
34 ـ قرة العيون كه بطبع رسيده است , اين كتاب به عربى در حكمت متعاليه است .
35 ـ حاشيه شرح مجسطى .
36 ـ حواشى بر اكرثاوذوسيوس .
37 ـ ديوان اشعار .
اين چند رساله را از مقدمه نخبة البيان و قرة العيون و اللمعة الالهيه كه به قلم حفيد كورش مرقوم شده است نقل كرده ايم .
در پيرامون عبارت (( حاشيه شرح مجسطى )) سخن پيش مىآيد كه مراد از شرح مجسطى (( تحرير مجسطى )) به قلم خواجه نصيرالدين طوسى است و ظاهرا بايد همين باشد , و يا حاشيه بر يكى از شروح مجسطى است ؟ چون شرح عبدالعلى بيرجندى , و شرح نظام الدين نيشابورى به عربى كه بصورت تعليقات بر آنست , و شرح راصدين شاه جهان آباد به فارسى بر تحرير مجسطى , و غيرها ؟
زبان و خط عبرى
ارباب تراجم نوشته اند كه صاحب عنوان جناب نراقى اول در اصفهان زبان و خط عبرى را نيز فرا گرفت . گاهى در مشكلات العلوم بدان تفوه مى فرمايد . مثلا در صفحه دويست و دوم آن فرمايد :
(( روى انه فى غزوة من الغزوات الواقعة بين المسلمين و الكفار لما تقارب الفئتان و طلع اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ و رآه بعض رؤساء جيش الكفار و كأنه كان من اليهود قال مخاطبا لقومه : بوزاسكفت قد جاءكم , فقال اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ لما سمعه : ويلك اعلاه العلم و اسفله الطعام .
اقول : بوزاسكفت لغة سريانية يعنى البطين , و لما كان له ـ عليه السلام ـ عظم بطن أراد اليهودى أن يعلمه قومه بذلك حتى يحتاطوا , و مع ذلك يزرى بشأنه الأقدس , و كان يظن انه ـ عليه السلام ـ لا يفهم هذه اللغة فلما سمعه و علم ان غرضه من ذلك الازراء بشأنه , فقال عليه السلام ردا لتوهمه : ان عظم البطن ليس مما يذم به بل مما يمدح به لأن أعلاه هو الصدر محل العلم الذى هو قوة الروح , و اسفله هو المعدة محل الطعام الذى هو قوة الجسم و كل من القوتين كمال للانسان . ))
اين دأب علماى پيشين ما بود كه زبانهاى بيگانه را ياد مى گرفتند چه زبان وسيله اى براى رسيدن به معارف و حكمى است كه بدان زبان نوشته اند . مرحوم سيد صالح خلخالى كه شاگرد ارشد حكيم الهى ميرزا ابوالحسن جلوه ـ قدس سره ـ بود و شرح حال او در الماثر و الاثار اعتماد السلطنه آمده است ( ص 186 ) در شرح مناقب شيخ اكبر محيى الدين عربى گويد ( ص 67 چاپ سنگى ) :
(( كتاب طهارة الاعراق افلاطون الهى را ابوعلى مسكويه از زبان يونانى به عربى ترجمه نمود و سلطان الحكماء محمد بن حسن نصيرالدين طوسى آنرا از زبان تازى به پارسى در آورد و به اخلاق ناصرى موسوم كرد . استاد ما مرحوم علامه حاج ميرزا ابوالحسن شعرانى زبان عبرى را در تهران در نزد عالم يهودى فرا گرفت و در زبان فرانسوى استاد بود و انگليسى نيز مى دانست , از اين گونه شواهد از صدر اسلام تاكنون بسيار داريم . )) ابن اثير در اسد الغابة فى معرفة الصحابه در شرح حال زيد بن ثابت مى گويد :
(( و كان زيد يكتب لرسول الله ( ص ) الوحى و غيره , و كانت ترد على رسول الله كتب بالسريانية فأمر زيدا فتعلمها ( ص 278 ج 2 ) . يعنى : زيد كاتب رسول الله ( ص ) بود و وحى و غير وحى را مى نوشت , و نامه هائى به سريانى براى رسول الله مىآمد , رسول الله او را امر فرمود كه سريانى را ياد بگيرد . ))
به وزان مؤلفات و مصنفات علامه نراقى اول , بايد از چندين بعد در شخصيت اعلاى علمى و عملى آن جناب سخن به ميان آورد . عالمى ذوالفنون كه در فن رياضى پس از خواجه نصيرالدين طوسى , (( اكرثاوذوسيوس )) و (( اصول اقليدس )) را دوباره تحرير كند , و بر تحرير مجسطى خواجه بقلم محقق طوسى , حواشى داشته باشد و چندين كتاب و رساله علوم رياضى تصنيف كرده باشد , اهميتى بسزا دارد .
و در مقام كمال انسانى به حدى باشد كه مثل سيد بحرالعلوم با او چنان خطاب آتى الذكر داشته باشد خيلى مقام است . مرحوم استاد ما علامه حاج سيد محمد حسين طباطبائى , مرحوم سيد بحرالعلوم و ابن فهد صاحب عدة الداعى و سيد ابن طاوس صاحب اقبال را از كمال مى دانست و مى فرمود اينها كامل بودند .
علامه نراقى يكى از تاليفاتش براى سيد مهدى طباطبائى بحرالعلوم به نجف ارسال مى دارد و او را چنين خطاب مى كند :
ألا قل لسكان ذاك الحمى
هنيئا لكم فى الجنان الخلود
أفيضوا علينا من الماء فيضا
فنحن عطاش و انتم ورود
و مرحوم سيد بحرالعلوم در جواب مى گويد :
ألا قل لمولى يرى من بعيد
جمال الحبيب بعين الشهود
لك الفضل من غائب شاهد
على شاهد غائب بالصدود
فنحن على الماء نشكو الظلماء
و انتم على بعدكم بالورود
علامه نراقى گويد :
اى رسول ما به ساكنان آن حمى يعنى حرم مرتضوى بگو : خلود در بهشت شما را گوارا باشد , بر ما آبى افاضه كنيد كه ما تشنه و شما سيرابيد . در گفتارش ناظر به آيه پنجاهم سورهء أعراف است .
سيد بحرالعلوم در پاسخ گويد :
اى رسول ما به آقائى كه از دور جمال دوست را به چشم شهود مى بيند . بگو : تو را كه غائب حاضرى , بر اين حاضر غائب فضل و برترى است , زيرا كه ما در كنار آب از تشنگى مى ناليم و شما با اين كه دوريد وارد در آبيد . صدود اعراض نمودن و برگردانيدن است . مرحوم سيد , علامه نراقى را بسبب حضور و توجه و مراقبت غائب شاهد مى خواند , و خود را به سبب إعراض و عدم حضور , شاهد غائب .
راقم صلاح و صواب مى داند كه برخى از افادات جناب علامه محقق نراقى را كه نفع آن اهم و اعم است عنوان كند و بيانى به اختصار در پيرامون آن ذكر نمايد به رجاء اين كه نفوس مستعده را در اعتلاى به فهم خطاب محمدى ـ صلى الله عليه و آله ـ معدى تام و ممدى بكمال بوده باشد . و الله ولى التوفيق .
الف ـ در بعضى از اشعارش بصورت ساقى نامه فرموده است : بيا ساقيا من بقربان تو
فداى تو و عهد و پيمان تو
مئى ده كه افزايدم عقل و جان
فتد در دلم عكس روحانيان
شنيدم ز قول حكيم مهين
فلاطون مه ملك يونان زمين
كه مى بهجت افزاوانده فزاست
همه دردها را شفا و دواست
نه زان مى كه شرع رسول انام
شمرده خبيث و نموده حرام
از آن مى كه پروردگار غفور
نموده است نامش شراب طهور
بيا ساقى اى مشفق چاره ساز
بده يك قدح زان مى غم گداز
در اين ابيات نظر به كريمه و سقيهم ربهم شرابا طهورا دارد ( سوره انسان آيه 22 ) . در تفسير آن كلامى معجز نظام از سلاله نبوت صادق آل محمد ـ صلوات الله عليهم اجمعين ـ مروى است كه مسحه اى از علم الهى و قبسى از نور مشكوة رسالت و نفحه اى از شميم رياض امامت است , آنرا امين الاسلام طبرسى در تفسير شريف مجمع البيان در بيان كريمه ياد شده بدينصورت روايت كرده است :
(( أى يطهرهم عن كل شىء سوى الله اذلا طاهر من تدنس بشىء من الأكوان الا الله , رووه عن جعفر بن محمد ـ عليه السلام ـ . ))
من در امت خاتم از عرب و عجم , كلامى بدين پايه كه از صادق آل محمد در غايت قصواى طهارت انسانى روايت شده است از هيچ عارفى نه ديده ام و نه شنيده ام .
آن كس كه ز كوى آشنايى است
داند كه متاع ما كجايى است
حديث به هيأت مفرد أعنى (( روى )) روايت نشده است بلكه به صيغت جمع يعنى (( رووه )) مروى است , پس خيلى ريشه دار است كه جمعى آن را روايت كرده اند .
در اين كريمه رب ابرار , ساقى ابرار است و در اين رب و اضافه آن به (( هم )) هم مطالبى است كه نهفته معنى نازك بسى است در خط يار . (( طهور )) صيغت مبالغت است , طاهر پاك است و طهور پاك كنند . آب مضاف ممكن است كه طاهر باشد اما مسلما طهور نيست اما مطلق آن هم طاهر است و هم طهور . ابرار شرابى كه از دست ساقيشان مى نوشند علاوه بر اين كه پاك است پاك كننده هم هست .
اين شراب ابرار را از چه چيز تطهير مى كند ؟ امام فرمود : از هر چه كه جز خدا است , زيرا كه طاهر از دنس اكوان جز خدا نيست . دنس چرك است و اكوان موجودات و مراد از دنس نقص امكان است كه خداوند از نواقص ممكنات طاهر است زيرا كه صمد حق است . اين شراب انسان را از ما سوى الله شست و شو مى دهد . فتبصر .
ب ـ در ابتداى جامع السعادات چند دليل بر تجرد نفس ناطقه آورده است , نتيجه تمام ادله تجرد نفس ناطقه أعم از تجرد برزخى خيالى , و تجرد عقلى , و فوق تجرد عقلى آن , اين است كه نفس بعد از مفارقت از اين نشأه باقى است يعنى انسان من حيث هو انسان فناپذير نيست . تقديم اين امر مهم اعنى اثبات تجرد نفس , در كتب اخلاق مطلبى لازم و واجب است , زيرا بحث از اخلاق كه دستور العمل تكامل نفس و تصاعد او بسوى سعادت ابدى او است مبتنى بر معرفت نفس است . حكيم الهى نامور اسلامى اين مسكويه در طهارة الأعراق همين شيوه پسنديده را بكار برده است بلكه كتاب اخلاق مطلقا متفرع بر اين اصل است , آن كتاب اخلاق ارسطو نيز جز اين نيست .
نگارنده تاكنون بيش از هفتاد دليل عقلى در تجرد نفس ناطقه انسانى به اطلاق , از اعاظم حكماى الهى تحصيل كرده است چنانكه ادله نقلى بسيار هم گرد آورده است و همه را در يك رساله تدوين نموده است كه اميد است تنظيم گردد و به محضر طالبان حقيقت تقديم شود .
اهتمام ما بدين امر از اينجهت است كه هيچ موضوع علوم عقليه و در حكمت متعاليه به پايهء أهميت آن نمى رسد . و در حقيقت اين مطلب اجل مطالب عقلى و اساس ديندارى است و از قديم الدهر سلسلهء جليله حكماى الهى كه بمنزلهء مدارك باطنه قوه عاقله انسان كبير شرع و دين اند در پيرامون آن بحث كرده اند و رساله هاى جداگانه نوشته اند و معرفت نفس را مرقاة معرفت رب شناخته اند , و شناسايى آن را باب شناسايى كليه معارف دانستند و جميع ما فى الكون را مظاهر صفات نفس يافتند و در سرانجام معرفت نفس را عين معرفت رب . و بدين نظر تحقيق و تدقيق امر نفس فوق بحث در مجرد بودن آنست و همانست كه در حكمت متعاليه چون فتوحات مكيه و اسفار ( ص 54 , ج 4 ) عنوان شده است كه :
(( من عرف النفس انها الجوهر العاقل المتوهم المتخيل الحساس المتحرك الشام الذائق اللامس النامى , أمكنه أن يرتقى الى معرفة ان لا مؤثر فى الوجود الا الله . ))
حكماى هند در كليله و دمنه به اشاره و رمز درباره نفس ناطقه بابى به نام باب حمامه مطوقه نوشته اند .
ارسطو رسالهء نفس دارد و باب افضل كاشى كه از اجله علماى اسلام و از افاخم حكماء و عرفاء است آن را به پارسى ترجمه كرده است . ابونصر فارابى معلم ثانى رساله اى در حقيقت روح و اثبات تجرد او و بيان آنكه روح بدون ماده بدن جوهرى مستقل و قادر بر هر گونه ادراك و لذت در عالم ابديت و جهان ما فوق طبيعت است .
فيلسوف عرب ابويوسف يعقوب بن اسحاق كندى در نفس رساله اى نوشته است .
شيخ رئيس علاوه بر اين كه در نجات و اشارات و شفاء بطور تفصيل درباره نفس نطاقه مستوفى بحث كرده است چندين رساله مستقل در معرفت نفس و تجرد و بقاى آن نوشته است .
حكيم فاضل ابوالحسن سعد بن هبة الدين كمونه رساله اى در ابديت نفس تصنيف كرده است .
فخر رازى كتابى در تجرد و بقاى نفس به نام المطالب العاليه دارد كه شيخ بهائى در شرح حديث چهلم كتاب اربعين خود آنرا نام مى برد و مى ستايد كه : قد تضمن كتاب المطالب العاليه منها ما لا يوجد فى غيره .
شيخ اكبر محيى الدين عربى , فتوحات مكيه و فصوص الحكم را در معرفت نفس و اطوار و نشئات وجودى و شهودى آن نوشته است كه بايد گفت كل الصيد فى جوف الفرأ .
خواجه نصيرالدين طوسى رساله اى به نام بقاء النفس بعد فناء الجسد تأليف كرده است .
صدرالمتألهين در قسم چهارم اسفار بطور مبسوط و مفصل و مستدل در نفس و بقا و شئون و معاد او بحث كرده است .
شيخ فاضل رضى على بن يونس عاملى رساله اى در اين موضوع به نام الباب المفتوح الى ما قيل فى النفس و الروح نوشته است كه تمام آن در سماء و عالم بحار نقل شده است .
آقا على مدرس زنوزى صاحب بدايع الحكم رساله اى در بيان ان النفس كل القوى نوشته است كه در حاشيه شرح هدايهء آخوند چاپ شده است . طنطاوى جوهرى صاحب تفسير كتابى در تجرد روح انسان و بقاى آن بعد از خرابى بدن به نام الارواح نوشته است .
از اين گونه كتب و رسائل كه از قديم تا اليوم در معرفت نفس و بقاى آن نوشته اند بسيار است . اين تاكيد و تشديد رجال الهى در اين باب براى اين است كه شبهات متوغلين در ماده را رفع كنند و عقول مردم را به سوى كمالشان كه لقاء الله است سوق دهند .
مردم طبيعى مادى , موت را مساوق نابود شدن مى پندارند و گويند هر كس مرد بطلان صرف مى گردد و هر چه كرد پاداش و كيفر أخروى ندارد زيرا كسى باقى نيست تا ثواب يابد يا عذاب بيند و حال كه چنين است ارسال رسل و انزال كتب مفهومى ندارد و به انكار بقاى انسان اعراض از اصول و فروع دين مى كنند .
اما بزرگان علوم و معارف آن همه ادله عقليه بر تجرد نفس ناطقه و بقاى آن بعد از و يرانى بدن اقامه كرده اند كه انسان بن مردن بدن و متلاشى شدن آن معدوم نمى شود بلكه باقى و زنده است جز اين كه به يك معنى از سرايى به سراى ديگر انتقال مى يابد و آنچه كرده است با خود مى برد و هر كسى بسوى عمل خود مى رود بلكه عين عمل خود است كه علم و عمل انسان سازند و در (( يوم تبلى السرائر )) باطنش عين ظاهر مى گردد .
ان العمل نفس الجزاء
ج ـ يكى از مسائل نفيس در معرفت نفس اين است كه عمل نفس جزاء است و علامه محقق نراقى ـ قدس سره ـ يكى از مباحث كتاب شريف جامع السعادة را اين مطلب مهم معنون به همين عنوان قرار داده است كه ان العمل نفس الجزاء .
علم و عمل عرض نيستند بلكه جوهر و انسان سازند . انسان به علم و عمل سازنده خود است و كارى مهمتر از اين سازندگى ندارد . علم سازنده روح و عمل سازنده بدن است , و همواره در همه عوالم , بدن آن عالم مرتبهء نازله نفس است . و بدنهاى دنيوى و أخروى در طول يكديگرند و تفاوت به نقص و كمال است .
جزا نفس علم و عمل بدون است چه جزا در طول علم و عمل است و ملكات نفس مواد صور برزخى اند . يعنى هر عمل صورتى دارد كه در عالم برزخ آن عمل بر آن صورت بر عاملش ظاهر مى شود كه صورت انسان در آخرت نتيجه و غايت فعل او در دنيا است . و هم نشينهاى او از زشت و زيبا همگى غايات افعال و صور اعمال و آثار و ملكات او است كه در صقع ذات او پديد مىآيند و بر او ظاهر مى شوند كه در نتيجه انسان در اين نشأه نوع و در تحت آن افراد , و در نشأه آخرت جنس و در تحت آن انواع است . و از اين امر تعبير به تجسم اعمال , يا تعبير به تجسد اعمال , و يا تعبير به تجسم أعراض , و امثال اين گونه تعبيرات كرده اند و مقصود تحقق و تقرر نتيجهء اعمال در صقع جوهر نفس است .
به همين قدر اكتفاء مى كنيم و سخن را بدين كريمه خاتمه مى دهيم : دعويهم فيها سبحانك اللهم و تحيتهم فيها سلام و آخر دعويهم أن الحمد لله رب العالمين .
قم ـ حسن حسن زاده آملى
سه شنبه يازدهم شعبان المعظم 1403 هـ ق
سپاس نقل قول این مطلب در پاسخ
[-] 3 کاربر به دلیل این ارسال از پارسا سپاسگزاری کرده اند.
دوست, عماد, مصطفی
ارسال مطلب 


دسترسی سریع و کوتاه به بخش های مختلف:


کاربران در حال بازدید این موضوع: 1 مهمان





 



Copy Right ©  AzhA Group 1389-1393 . All Rights Reserved
MyBB © 2014 MYBB Group & Persian Translation by AzhA
Theme by  Ivgeo Designs  &  Translation by AzhA 
حقوق نشر این وبگاه نزد AzhA محفوظ است
زمان جاری: ۱۳۹۳-۵-۸, ۰۴:۳۶ عصر
GTM +3:30